Recensie Oud worden in de praktijk

Door Marieke Kops

Oud worden in de praktijk recensie
Het boek Oud worden in de praktijk. Inclusief poster met eenvoudige maatregelen voor je woon- en werkomgeving, zodat je onbewust gezondere keuzes gaat maken.

Rudi Westendorp en David van Bodegom zijn opgeleid als arts, maar zijn van mening dat gezond oud worden niet bewerkstelligd wordt door reactieve gezondheidszorg en medicalisering. Ze stelden wetenschappelijk vast dat de manier waarop onze leefomgeving is ingericht grotendeels bepalend is voor hoe we oud worden: gezond of ongezond. Ze schreven er een inspirerend boek over: Oud worden in de praktijk.

Genen passen niet bij moderne leefomgeving

Onze voorkeur voor zoet en vet en de neiging om meer eten dan we nodig hebben, is genetisch bepaald en komt uit tijden waarin schaarste de boventoon voerde. Uit die tijd stammen bijvoorbeeld ook onze voorkeur om geen energie te verspillen en de manier waarop ons lichaam reageert op stress situaties. Deze aanleg vormt een probleem in de huidige 24-uurs economie, waar we een overvloed aan voedsel en genotsmiddelen hebben en gebrek aan beweging en ontspanning.

Nudging

Marketeers en gedragswetenschappers weten goed in te spelen op onze genetisch bepaalde voorkeuren door middel van nudging (beïnvloeding van onbewust gedrag). We denken dat we bewust kiezen, maar in werkelijkheid worden onze keuzes vaak zonder dat we het door hebben in een bepaalde richting gestuurd.

De gevolgen

De gevolgen van de overdaad en het gemak hebben een grote impact op onze gezondheid en welbevinden. Een paar cijfers uit het boek die tot nadenken stemmen:

  • De helft van de Nederlanders is te zwaar.
  • Ruim een miljoen mensen heeft diabetes.
  • Ruim twee miljoen mensen gebruiken slaaptabletten.
  • Bijna 3 miljoen mensen slikken dagelijks maagzuurremmers.
  • Ruim een miljoen mensen gebruikt antidepressiva.

Lokale verschillen

Hoe groot de negatieve gezondheidsimpact van de moderne leefomgeving is, wordt bepaald door de directe omgeving: de wijk waar mensen wonen. Volgens de schrijvers nemen mensen de gezondheidsrisico’s over van hun woonomgeving. Binnen een land – ook in Nederland – zijn er lokaal grote verschillen.

Onderzoek in Ghana

Westendorp (1959) en Van Bodegom (1978) hebben hun hart gevolgd en zijn niet meer werkzaam als arts, maar als hoogleraar c.q. wetenschapper op het gebied van de verouderingswetenschap en ouderengeneeskunde. Als rode draad door Oud worden in de praktijk loopt Kwaku, één van de inwoners van het gebied in het noordoosten van Ghana waar de schrijvers jarenlang onderzoek uitvoerden bij een groep van 25000 mensen.

Vitaal oud in Afrika

Kwaku en de zijnen wonen in een omgeving die nog wél past bij menselijke genen. Het leven is er weliswaar zwaar – er is geen modern comfort en infectieziekten zijn er nog aan de orde van de dag – maar de mensen die er oud worden, zijn slank, gezond en vitaal. Westendorp en Van Bodegom ontdekten dat de inwoners in het betreffende gebied in Ghana betere medische meetwaardes hebben dan hun leeftijdsgenoten in een moderne leefomgeving (bloedsuikerspiegel, bloeddruk etc.).

Nieuwe publieke gezondheid

De schrijvers pleiten in Oud worden in de praktijk voor een nieuwe publieke gezondheid. Van bewuste – op ratio gebaseerde – keuzes, naar onbewuste c.q. vanzelfsprekende keuzes die je maakt omdat de omgeving die faciliteert en die verweven zijn met je dagelijkse bezigheden en levensritme.

De grote verandering ten opzichte van het verleden is dat we stoppen met gebieden en verbieden om onze bewuste keuzes te beïnvloeden (…) Veel mensen pleiten voor bewuster leven. Wij niet. Wij pleiten voor een beter onbewust leven. Niet proberen weloverwogen de goede keuze te maken, maar je omgeving zo inrichten dat je onbewuste keuzes gezonder zijn.
(Oud worden in de praktijk pagina 92)

Overzichtelijk

Bij de bespreking van de moderne leefomgeving en de verandering die zij graag willen zien, focussen Westendorp en Van Bodegom zich op basale onderwerpen. Dit maakt Oud worden in de praktijk een overzichtelijk boek, waarin de blauwdruk voor de nieuwe publieke gezondheid duidelijk wordt uitgelegd. Soms gaan de schrijvers iets tekort door de bocht, bijvoorbeeld in het hoofdstuk over voeding. Daarin pleiten ze terecht voor kleinere porties, maar waar die porties uit moeten bestaan laten ze in het midden. Wellicht wilden ze zich niet mengen in de immer voortdurende discussie over wat gezond eten is. Voor de afbakening van dit boek een slimme keuze.

Rol van de overheid

Naast maatregelen die je zelf kunt nemen om je omgeving zo in te richten dat deze een positieve stimulans geeft, pleiten Westendorp en Van Bodegom voor regulering van onze leefomgeving door middel van gezondheidsbevorderende wetgeving. Ze willen beleidsmatige veranderingen waardoor onze leefomgeving onze onbewuste keuzes richting gezond gedrag stuurt. De voorbeelden uit Denemarken – Rudi Westendorp woont en werkt in Kopenhagen – zijn in dat kader erg inspirerend.

De overheid zou moeten nudgen. Mensen een zetje in de gewenste richting geven. Maar zoiets is omstreden omdat het riekt naar ideologische beïnvloeding. De realiteit is dat we zonder het te merken dag en nacht worden genudged, en dat is meestal in de verkeerde richting. Daar kun je jezelf niet tegen beschermen. Om in een maatschappij waarin je voortdurend wordt gedwongen te zitten en te veel te eten, waarin je bewust verleid wordt te roken en ook al dat andere ongezonde gedrag te vertonen, te redeneren dat gezond gedrag je eigen verantwoordelijkheid is, is onethisch. De overheid moet beleid ontwikkelen om de gezondheid van mensen te beschermen.
(Oud worden in de praktijk, pagina 158)

Conclusie

De werkelijkheid van de moderne leefomgeving is complex en de verandering daarvan ook, de schrijvers hebben echter een optimistische insteek en tonen wetenschappelijk en praktisch aan dat we binnen deze complexiteit zelf invloed kunnen uitoefenen op onze omgeving. Daarnaast maken ze inzichtelijk hoe we ongemerkt slaaf zijn geworden van onze omgeving en nemen duidelijke standpunten in over gewenste beleidsveranderingen op landelijke en lokaal niveau. Oud worden in de praktijk is een inspirerend en goed leesbaar boek. De schrijvers besparen de lezer de gedetailleerde wetenschappelijke achtergronden, maar bieden volop verdiepingsmogelijkheden in de uitgebreide bijlage.